Badanie dna oka – co wykrywa i kiedy warto je wykonać?

Badanie dna oka pozwala okuliście obejrzeć siatkówkę, nerw wzrokowy oraz naczynia krwionośne znajdujące się wewnątrz oka. Dzięki temu można wykryć zmiany związane m.in. z cukrzycą, jaskrą czy zwyrodnieniem plamki żółtej (AMD). Co ważne, niektóre z tych chorób przez długi czas nie powodują zauważalnych objawów. Jak przebiega badanie dna oka, czy jest bolesne i kiedy warto je wykonać? Wyjaśniamy również, dlaczego ma ono znaczenie przed operacją zaćmy.

Czym jest badanie dna oka?

Badanie dna oka to badanie okulistyczne, podczas którego lekarz ocenia tylną część gałki ocznej. Znajdują się tam struktury odpowiedzialne za odbieranie obrazu i przekazywanie informacji wzrokowych do mózgu.

Okulista sprawdza przede wszystkim:

• siatkówkę – cienką warstwę, która odbiera światło i przekształca je w sygnały nerwowe,

• plamkę żółtą – centralną część siatkówki odpowiedzialną za wyraźne widzenie szczegółów, np. podczas czytania,

• tarczę nerwu wzrokowego – miejsce, w którym włókna nerwowe opuszczają oko,

• naczynia krwionośne siatkówki – ich wygląd może wskazywać na niektóre choroby oczu i schorzenia ogólne.

Badanie dna oka pozwala zauważyć nieprawidłowości, które mogą nie wpływać jeszcze na codzienne widzenie, dlatego jest ważne również u osób, które nie odczuwają wyraźnych dolegliwości.

Jak przebiega badanie dna oka?

Badanie dna oka jest zazwyczaj bezbolesne i nie wymaga skomplikowanego przygotowania. Lekarz wykorzystuje specjalne urządzenia, które pozwalają obejrzeć wnętrze oka w powiększeniu.

Wizyta może przebiegać następująco:

1. Wstępna ocena wzroku – okulista sprawdza ostrość widzenia i w zależności od potrzeb wykonuje inne podstawowe badania.

2. Przygotowanie oka – jeśli konieczne jest dokładniejsze obejrzenie siatkówki, lekarz podaje krople powiększające źrenice.

3. Ocena dna oka – okulista kieruje światło do oka i ogląda siatkówkę, naczynia oraz nerw wzrokowy.

4. Omówienie wyników – lekarz informuje o zauważonych zmianach i ewentualnej potrzebie dalszej diagnostyki.

Do badania może zostać wykorzystany oftalmoskop lub lampa szczelinowa ze specjalną soczewką. W niektórych sytuacjach lekarz korzysta także z oftalmoskopu pośredniego, który ułatwia ocenę obwodowych części siatkówki.

Podczas badania pacjent może zostać poproszony o spojrzenie w różnych kierunkach. Jasne światło bywa nieprzyjemne, ale samo oglądanie dna oka zazwyczaj nie powoduje bólu.

Czy przed badaniem dna oka zawsze trzeba rozszerzać źrenice?

Nie zawsze. Lekarz może obejrzeć wybrane struktury oka bez wcześniejszego podawania kropli. Jednak powiększenie źrenic pozwala dokładniej ocenić większy obszar siatkówki, szczególnie jej części położone dalej od centrum.

Jest to ważne m.in. przy podejrzeniu chorób siatkówki, nowych błyskach światła czy nagle pojawiających się mętach.

Jak długo działają krople?

Po podaniu kropli trzeba zwykle odczekać kilkanaście lub kilkadziesiąt minut, zanim źrenice staną się odpowiednio szerokie.

Przez kilka kolejnych godzin pacjent może zauważyć:

• większą wrażliwość na jasne światło,

• trudności z czytaniem drobnego tekstu,

• mniej wyraźne widzenie z bliska.

Czas działania kropli zależy od zastosowanego preparatu i indywidualnej reakcji oka.

Po badaniu nie należy prowadzić samochodu, dopóki widzenie nie wróci do normy. Warto więc wcześniej zaplanować powrót do domu i zabrać okulary przeciwsłoneczne.

Co może wykryć badanie dna oka?

Podczas badania okulista może zauważyć zmiany związane z wieloma chorobami oczu. Niektóre z nich rozwijają się stopniowo i początkowo nie powodują pogorszenia widzenia.

Retinopatia cukrzycowa

Cukrzyca może powodować uszkodzenia naczyń siatkówki. Takie powikłanie nazywa się retinopatią cukrzycową.

Podczas badania lekarz może zauważyć m.in.:

• niewielkie krwotoczki,

• miejscowe poszerzenia naczyń,

• złogi powstające w wyniku przeciekania płynu z uszkodzonych naczyń,

• nieprawidłowe nowe naczynia w bardziej zaawansowanych stadiach choroby.

Retinopatia cukrzycowa może początkowo rozwijać się bez zauważalnego pogorszenia wzroku, dlatego regularne kontrole siatkówki są ważne nawet wtedy, gdy pacjent dobrze widzi.

Cukrzyca zwiększa również ryzyko rozwoju zaćmy. Więcej o tym, jak choroba wpływa na leczenie zmętniałej soczewki, przeczytasz w artykule Zaćma u osób z cukrzycą – objawy, leczenie i operacja.

Zwyrodnienie plamki żółtej (AMD)

AMD to choroba dotycząca centralnej części siatkówki, odpowiedzialnej za dostrzeganie szczegółów.

Podczas badania dna oka lekarz może zauważyć charakterystyczne zmiany, np. druzy, czyli złogi znajdujące się pod siatkówką.

Pacjent może z czasem odczuwać trudności z czytaniem, rozpoznawaniem twarzy lub zauważać zniekształcenia obrazu. Przy podejrzeniu AMD okulista może zalecić dodatkowe badanie OCT.

Przedarcia i odwarstwienie siatkówki

Badanie dna oka pozwala wykryć również zmiany znajdujące się na obwodzie siatkówki, np. jej otwory, przedarcia lub odwarstwienie.

Szczególnie niepokojące są nagłe błyski światła, liczne nowe męty oraz wrażenie ciemnej zasłony zasłaniającej część obrazu. Takie objawy wymagają pilnej oceny okulistycznej.

Zmiany związane z nadciśnieniem tętniczym

Nadciśnienie może powodować zmiany w naczyniach siatkówki, np. ich zwężenie lub nieprawidłowości w miejscach krzyżowania się naczyń.

Badanie dna oka może również pomóc zauważyć inne zaburzenia krążenia w siatkówce, które wymagają dalszej diagnostyki.

Dlaczego badanie dna oka jest ważne przed operacją zaćmy?

Zaćma polega na stopniowym mętnieniu naturalnej soczewki. Powoduje pogorszenie widzenia, ale nie zawsze jest jedyną przyczyną problemów ze wzrokiem.

U niektórych pacjentów jednocześnie występują choroby siatkówki lub nerwu wzrokowego, które mogą ograniczać poprawę widzenia po usunięciu zaćmy.

Badanie dna oka pomaga ustalić, czy występują np.:

• zwyrodnienie plamki żółtej,

• retinopatia cukrzycowa,

• zmiany związane z jaskrą,

• uszkodzenia siatkówki po wcześniejszych chorobach lub operacjach.

Operacja zaćmy usuwa zmętniałą soczewkę, ale nie leczy chorób siatkówki ani nerwu wzrokowego. Dlatego ocena dna oka pomaga lekarzowi lepiej określić, jakiej poprawy widzenia można spodziewać się po zabiegu.

Ma to szczególne znaczenie u pacjentów po wcześniejszych operacjach siatkówki. Więcej o tym przeczytasz we wpisie Operacja zaćmy po witrektomii – co warto wiedzieć?.

Co jeśli zaćma uniemożliwia obejrzenie dna oka?

Bardzo zaawansowana zaćma może utrudniać, a czasami uniemożliwiać lekarzowi dokładne obejrzenie siatkówki i nerwu wzrokowego.

Dzieje się tak dlatego, że silnie zmętniała soczewka ogranicza widoczność struktur znajdujących się za nią.

W takiej sytuacji okulista może zalecić USG oka w projekcji B, które wykorzystuje ultradźwięki do oceny wnętrza gałki ocznej.

Badanie może pomóc wykryć m.in.:

• odwarstwienie siatkówki,

• krwawienia do ciała szklistego,

• niektóre większe nieprawidłowości wewnątrz oka.

USG oka nie zastępuje jednak całkowicie badania dna oka. Nie pozwala równie dokładnie ocenić drobnych zmian w plamce żółtej czy nerwie wzrokowym.

Dlatego przy bardzo zaawansowanej zaćmie nie zawsze można przed operacją precyzyjnie określić, jak dobrze pacjent będzie widział po zabiegu. Lekarz powinien omówić tę niepewność podczas kwalifikacji.

Kto powinien regularnie badać dno oka?

Badanie dna oka ma szczególne znaczenie u osób, u których występuje większe ryzyko chorób siatkówki lub nerwu wzrokowego.

Dotyczy to przede wszystkim:

• osób z cukrzycą – ze względu na ryzyko rozwoju retinopatii cukrzycowej,

• pacjentów z AMD – w celu obserwacji zmian w plamce żółtej,

• osób z jaskrą lub jej podejrzeniem – jako elementu oceny nerwu wzrokowego,

• pacjentów po operacjach siatkówki – w celu kontrolowania stanu oka,

• osób z nowymi błyskami lub mętami – w celu wykluczenia uszkodzenia siatkówki,

• pacjentów przygotowujących się do operacji zaćmy – aby ocenić, czy inne choroby mogą wpływać na efekty leczenia.

Warto pamiętać, że dobre widzenie nie zawsze oznacza zdrowe oczy. Niektóre choroby, szczególnie jaskra i retinopatia cukrzycowa, mogą przez długi czas rozwijać się bez wyraźnych objawów.

Jak często wykonywać badanie dna oka?

Nie ma jednego terminu odpowiedniego dla wszystkich.

Częstotliwość kontroli zależy od wieku, stanu oczu, wcześniejszych wyników badań i chorób współistniejących. Osoby z cukrzycą często wymagają regularnych, zwykle corocznych kontroli siatkówki, choć dokładny harmonogram zależy m.in. od rodzaju cukrzycy, stanu siatkówki i zaleceń lekarza.

O terminie kolejnego badania powinien zdecydować okulista.

Jak przygotować się do badania dna oka?

Badanie zazwyczaj nie wymaga specjalnego przygotowania. Nie trzeba być na czczo.

Na wizytę warto zabrać:

• okulary używane na co dzień,

• wyniki wcześniejszych badań okulistycznych,

• listę stosowanych leków,

• informacje o chorobach przewlekłych i wcześniejszych operacjach oczu,

• okulary przeciwsłoneczne.

Warto również powiedzieć lekarzowi o uczuleniach na leki i wcześniejszych niepożądanych reakcjach na krople okulistyczne.

Jeśli podczas badania zostaną zastosowane krople powiększające źrenice, przez kilka godzin widzenie może być mniej wyraźne, szczególnie z bliska. Dlatego najlepiej wcześniej zorganizować bezpieczny powrót do domu.

Kiedy nie należy czekać na planowe badanie dna oka?

Niektóre objawy wymagają pilnej konsultacji okulistycznej, nawet jeśli wcześniej wzrok był dobry.

Należą do nich:

• nagła utrata lub znaczne pogorszenie widzenia,

• liczne nowe męty przed oczami,

• błyski światła,

• ciemny cień lub zasłona w polu widzenia,

• nagła utrata części pola widzenia,

• nowe, wyraźne zniekształcenia obrazu,

• silny ból oka połączony z pogorszeniem wzroku.

Takie dolegliwości mogą wskazywać na problemy wymagające szybkiego leczenia, np. przedarcie lub odwarstwienie siatkówki.

Brak bólu nie oznacza, że problem jest niegroźny. Przy nagłej utracie widzenia lub pojawieniu się ciemnej zasłony trzeba natychmiast szukać pomocy medycznej.